Cây mâm xôi: Công dụng từ quả, lá và cây của dược liệu vàng

Thông tin tổng quan của cây mâm xôi

Cây mâm xôi có tên khoa học là Rubus moluccanus Hook f., có nguồn gốc từ châu Âu, Bắc Mỹ, và châu Á. Tại các tỉnh vùng núi ở miền Bắc, miền Trung và các vùng cao nguyên như Đà Lạt, cây thường mọc hoang ven rừng và theo triền núi. Khoảng 10 năm trở lại đây, khi giá trị dinh dưỡng của mâm xôi được giới khoa học công nhận, giá thành của loại quả này cũng tăng lên đáng kể. Người dân ở miền núi đã thu hoạch mâm xôi rừng để bán ở các chợ nông sản địa phương và canh tác quy mô lớn ở các tỉnh Lâm Đồng, Ninh Thuận,… để cung ứng rộng rãi trong nước và xuất khẩu.

Đặc điểm cây mâm xôi là dây leo, lá cây xanh nhạt hình răng cưa, quả mọng nước với nhiều màu sắc khác nhau, phổ biến nhất là mâm xôi đỏ và mâm xôi đen. Mùa quả chín bắt đầu từ tháng 5 – tháng 7, quả có vị chua ngọt hài hòa, rất dễ ăn và thường được ăn trực tiếp hoặc chế biến thành nhiều món ngon như mứt hoa quả, kem, siro, ngâm rượu, v.v.

Giá trị dinh dưỡng quả mâm xôi và công dụng đối với sức khỏe

Theo nhiều nghiên cứu khoa học, trong quả mâm xôi chứa đến hơn 17 vitamin và khoáng chất như giàu vitamin như C, K, E, canxi, kali, kẽm, omega 3,… là thực phẩm cung cấp dưỡng chất và bảo vệ sức khỏe tuyệt vời như:

• Mâm xôi chống lão hóa và tăng cường hệ miễn dịch: Thành phần của quả mâm xôi chứa nhiều chất chống oxy hóa mạnh mẽ như polyphenol, vitamin C, vitamin E, beta carotene, lutein, lycopene, zeaxanthin, axit allagic. Những hoạt chất này giúp loại bỏ gốc tự do, làm chậm quá trình lão hoá, tái tạo DNA tổn thương, từ đó giúp tăng cường hệ miễn dịch và bảo vệ làn da săn chắc.
• Quả mâm xôi giảm cân và duy trì vóc dáng: Trung bình, 100g quả mâm xôi chứa đến 85.7g nước, 6.7g chất xơ, 4,42g đường,… nên hàm lượng calo tương đối thấp, chỉ 52 calo. Do đó, quả mâm xôi có tác dụng tạo cảm giác no lâu, giúp kiểm soát khẩu phần ăn và vẫn cung cấp đầy đủ dưỡng chất cho cơ thể. Chất xơ trong mâm xôi còn giúp cải thiện tiêu hóa, thúc đẩy trao đổi chất và duy trì cân nặng ổn định. Việc sử dụng quả tươi, sinh tố hoặc salad từ mâm xôi là một cách tự nhiên để giúp giảm cân, duy trì vóc dáng và kiểm soát cân nặng.
• Cải thiện tình trạng viêm khớp: Chiết xuất từ quả mâm xôi giúp giảm hiệu quả tình trạng tiêu xương, viêm xương khớp, sưng mô mềm và ngăn ngừa thoái hoá xương khớp.
• Mâm xôi tốt cho tim mạch và ngăn ngừa ung thư: Một số nghiên cứu từ năm 2010 đã công bố chiết xuất từ quả mâm xôi có nhiều chất giúp ngăn chặn và loại bỏ đến 90% tế bào ung thư vú, tuyến tiền liệt, miệng và ruột kết. Quả mâm xôi còn có khả năng ức chế sự phát triển của các tế bào ung thư, đồng thời giảm nguy cơ xơ vữa mạch máu, ổn định huyết áp và cải thiện cholesterol, từ đó bảo vệ sức khỏe tim mạch.
• Bảo vệ răng miệng: Một số hợp chất tự nhiên trong mâm xôi có khả năng ức chế vi khuẩn gây sâu răng và viêm nướu, hỗ trợ vệ sinh răng miệng tự nhiên.

Bên cạnh nguồn dưỡng chất từ quả mâm xôi, thân, lá và rễ cây mâm xôi cũng là vị thuốc trong đông y, được cắt khúc, phơi khô và pha trà uống. Trà mâm xôi có nhiều lợi ích trong điều dưỡng sức khỏe như giúp cân bằng nội tiết tố, tăng cường các cơ tử cung, góp phần giúp phụ nữ mang thai chuyển dạ dễ dàng hơn.

Quan niệm dân gian còn tin rằng cây mâm xôi trị bệnh hiếm muộn ở cả nam và nữ giới. Một số bài thuốc dân gian còn phối lá và rễ mâm xôi với các vị thuốc đông y khác.

Giá trị kinh tế từ mô hình trồng cây mâm xôi sạch

Ngày trước, mặc dù mâm xôi khá phổ biến ở nước ngoài nhưng ở Việt Nam vẫn chỉ là loài cây dại, mọc hoang ở nhiều nơi và chẳng mấy ai quan tâm. Gần như chỉ có những đứa trẻ miền quê mong đợi mùa quả quả mâm xôi rừng chín để có thêm món ăn vặt trong những buổi đi rừng.

Cho đến khi giá trị dinh dưỡng của quả mâm xôi được công bố rộng rãi, nhu cầu thị trường ngày càng cao, kéo theo giá trị kinh tế cây mâm xôi cũng tăng đáng kể. Từ những năm 2000, một số công ty nông nghiệp đã phát triển trang trại trồng mâm xôi ở Lâm Đồng. Người dân địa phương cũng nhìn thấy tiềm năng kinh tế của quả mâm xôi, bắt đầu mua cây giống về trồng và dần dần phát triển thành các trang trại, nhà kính công nghệ cao, cung cấp hàng trăm kilogram mâm xôi mỗi tháng. Giá bán quả mâm xôi dao động từ 150.000 – 200.000 VNĐ/kg, giúp người dân thu được lợi nhuận từ quả mâm xôi cao.

Ở Lâm Đồng, có nhiều hộ gia đình đã thành công với mô hình trồng mâm xôi sạch như anh Hùng Trung Quân đã liên kết với 3 hộ dân khác trồng khoảng 3.2ha cây mâm xôi, cho sản lượng đến 60 tấn mỗi năm. Một nông dân thành công khác là anh Nguyễn Văn Lưỡng đã đầu tư gần 250 triệu đồng để xây dựng hệ thống nhà kính và tưới tiêu tự động cho 1ha cây mâm xôi. Nhiều hộ nông dân trồng các giống cây mâm xôi chất lượng, bán được giá đến 250.000 VNĐ/kg, thu nhập lên đến hàng tỷ đồng.

Ông Vũ Văn Minh đã đầu tư hơn 3 tỷ đồng để xây dựng trang trại mâm xôi công nghệ cao từ năm 2021. Bên cạnh việc bán quả mâm xôi tươi, gia đình còn thành lập công ty chuyên sản xuất các sản phẩm như trà, nước cốt, rượu mâm xôi,.. và trực tiếp kinh doanh trên các trang thương mại điện tử.
Một số nông dân ở các vùng lân cận như ông Nguyễn Văn Trinh ở Ninh Thuận cũng mang hơn 500 cây giống từ Lâm Đồng về trồng với kế hoạch phát triển quy trình bảo quản và sản phẩm các sản phẩm như mứt, siro, và rượu mâm xôi.

Một số lưu ý khi ăn quả mâm xôi

Cây mâm xôi tuy mang lại nhiều lợi ích sức khỏe, nhưng để sử dụng an toàn và hiệu quả, người dùng cần lưu ý một số tác dụng phụ của quả mâm xôi như:

Ăn vừa đủ, tránh lạm dụng: Quả mâm xôi giàu chất xơ và axit hữu cơ. Nếu ăn quá nhiều có thể gây đầy bụng, khó tiêu hoặc rối loạn tiêu hóa, đặc biệt ở người có hệ tiêu hóa nhạy cảm.

– Đối tượng đặc biệt:

• Phụ nữ mang thai: Lá mâm xôi thường được dùng làm trà hỗ trợ thai kỳ theo các bài thuốc dân gian, nhưng việc sử dụng cần có sự tư vấn của bác sĩ và lưu ý chỉ dùng trà mâm xôi sau tuần thứ 32 của thai kỳ.
• Người bị dị ứng với mâm xôi hoặc có tiền sử dị ứng nên thận trọng.

– Người có bệnh nền: Người bị tiểu đường, sỏi thận hoặc bệnh gout nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng, bởi mâm xôi chứa nhiều kali và purin.

– Tương tác với thuốc: Một số hợp chất trong mâm xôi có thể ảnh hưởng đến tác dụng của thuốc chống đông máu hoặc thuốc huyết áp. Nếu đang điều trị bằng thuốc tây, người dùng không nên tự ý bổ sung lượng lớn mâm xôi hoặc trà từ lá, rễ cây.

– Nguồn gốc và chất lượng: Nên lựa chọn quả và nguyên liệu mâm xôi từ nguồn uy tín và sơ chế sạch trước khi dùng và bảo quản quả mâm xôi tươi đúng cách.

Dùng lá, rễ và thân đúng liều lượng: Các bộ phận này thường được phơi khô, sắc nước hoặc pha trà. Tuy nhiên, nếu sử dụng quá mức có thể gây khó chịu cho dạ dày. Vì vậy, chỉ nên dùng với liều lượng nhỏ, ngắn hạn, và có hướng dẫn từ chuyên gia hoặc bác sĩ đông y.

Từ cây mâm xôi rừng mọc hoang, nhưng với giá trị dinh dưỡng và công dụng bất ngờ, thân – lá – rễ có dược tính hiệu quả, cây mâm xôi đã trở thành một thực phẩm quý giá với cả sức khoẻ và sắc đẹp. Xu hướng nông nghiệp xanh, áp dụng phương pháp canh tác hiện đại, tạo ra sản phẩm sạch và độc đáo từ mâm xôi đã giúp phát triển kinh tế nông nghiệp và tạo việc làm ổn định cho nhiều lao động địa phương.